Ο απαγορευμένος αντιστασιακός Τύπος της Κατοχής, ένα βιβλίο - μαρτυρία για την Ελλάδα του 1941-1944
Η περίοδος της γερμανικής, της ιταλικής και της βουλγαρικής Κατοχής (1941-1944) αποτελεί ένα από τα πιο επώδυνα κεφάλαια της νεότερης ελληνικής ιστορίας, το οποίο ανέδειξε, ωστόσο, ταυτοχρόνως, σημαντικές μορφές αντίστασης. Ανάμεσα στις πολλές μορφές αντίδρασης στους κατακτητές, ξεχωρίζει για την τόλμη, για την επινοητικότητα, καθώς και για το υψηλό τίμημα που συχνά καταβλήθηκε, ο παράνομος αντιστασιακός Τύπος. «Ο απαγορευμένος αντιστασιακός Τύπος της Κατοχής 1941-1944. Με μελάνι και αίματα», από τις εκδόσεις Μένανδρος, φωτίζει αυτήν ακριβώς την πτυχή. Πρόκειται για ένα έργο που συνδυάζει ιστορική έρευνα, τεκμηρίωση και αφηγηματική δύναμη, αναδεικνύοντας τον ρόλο των παράνομων εντύπων στη διεκδίκηση της ελευθερίας και της ελπίδας.
Κατά την Κατοχή, η ελεύθερη ενημέρωση ήταν, εννοείται, απαγορευμένη. Ο επίσημος Τύπος λειτουργούσε υπό αυστηρή λογοκρισία και προπαγάνδα. Σε αυτό το ασφυκτικό περιβάλλον, ομάδες αντιστασιακών -από φοιτητές και εργάτες μέχρι διανοούμενους και τυπογράφους- αγωνίστηκαν να στήσουν ένα δίκτυο παράνομων εφημερίδων, προκηρύξεων και φυλλαδίων. Τα έντυπα αυτά ενημέρωναν για τις εξελίξεις του πολέμου και -κόντρα στη ναζιστική προπαγάνδα- αποκάλυπταν τα εγκλήματα των κατοχικών αρχών, ενθαρρύνοντας τον πληθυσμό να κινητοποιηθεί και να αντισταθεί. Επιπροσθέτως, οργάνωναν απεργίες, σαμποτάζ και διαδηλώσεις ενάντια σε έναν κόσμο βυθισμένο στην πείνα, τον φόβο και την καταπίεση. Η κατοχή τυπογραφικού εξοπλισμού, ακόμα και ενός απλού πολύγραφου, μπορούσε να οδηγήσει σε βασανιστήρια και εκτελέσεις. Γι’ αυτό και ο υπότιτλος του βιβλίου «Με μελάνι και αίματα» δεν είναι μεταφορικός, αλλά απηχεί την ιστορική πραγματικότητα.
Το βιβλίο παρουσιάζει πλήθος στοιχείων για τις παράνομες εφημερίδες της εποχής: τίτλους, τόπους έκδοσης, ομάδες που τις εξέδιδαν, τρόπους διακίνησης, μεθόδους κρυφής τυπογραφίας. Αναδεικνύει επίσης το βιβλίο τις τεχνικές δυσκολίες, από την έλλειψη χαρτιού μέχρι την ανάγκη μεταφοράς των τυπογραφείων από σπίτι σε σπίτι για να αποφευχθούν συλλήψεις, ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν οι ανθρώπινες ιστορίες με αφηγήσεις για νυχτερινές εκτυπώσεις σε υπόγεια, για κρυψώνες μέσα σε τοίχους, διανομείς που μετέφεραν εφημερίδες μέσα σε ψωμιά ή σε παιδικά καρότσια, όπως και για συλλήψεις και εκτελέσεις.
Μια άλλη πτυχή της έκδοσης είναι ο αντίκτυπος του παράνομου Τύπου: η διερεύνηση και η παρουσίαση του πώς διαμόρφωνε την εθνική και την πολιτική συνείδηση, αλλά και η εξήγηση του τρόπου με τον οποίο αποτέλεσε θεμέλιο για τον μεταπολεμικό Τύπο και για την ελευθερία του λόγου. Θα πρέπει να τονιστούν η ποιοτική εκτύπωση, το πλούσιο φωτογραφικό υλικό και η λειτουργική σελιδοποίηση.
Το αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο που μπορεί να λειτουργήσει τόσο ως εργαλείο έρευνας όσο και ως θύλακας πολιτικής και πολιτισμικής μνήμης. Η ιστορία του παράνομου Τύπου υπενθυμίζει ότι η ελευθερία του λόγου κερδήθηκε με αγώνες, ότι η ενημέρωση είναι δυνατόν να αποτελέσει πολιτική πράξη, καθώς και ότι ο δημοσιογραφικός λόγος είναι σε θέση να αποκτήσει ηθικό βάρος και κοινωνική ευθύνη. Το βιβλίο συμπυκνώνει την ιστορία της Αντίστασης και την ιστορία του ελληνικού Τύπου, τιμώντας την ιστορία της ενημέρωσης.
Β. Χατζηβασιλείου
Πηγή φωτογραφίας: Εκδόσεις Μένανδρος
