«Γιοζεφίνε η αοιδός» του Κάφκα στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής
Το τελευταίο διήγημα του Φραντς Κάφκα «Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών» (1924) μετατρέπεται σε παράσταση μουσικού θεάτρου μέσα από μια νέα, φιλόδοξη παραγωγή της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Τη μουσική υπογράφει ο διακεκριμένος συνθέτης Χαράλαμπος Γωγιός, ενώ τη σκηνοθεσία ο Σάββας Στρούμπος, που διακρίνεται για τη βαθιά θεατρική του γλώσσα και την έντονη σωματικότητα της σκηνικής του γραφής. Το μουσικοθεατρικό έργο θα παρουσιαστεί σε πανελλήνια πρώτη από τις 27 Μαρτίου και για έξι παραστάσεις έως τις 4 Απριλίου 2026 στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ, με τη συμμετοχή ηθοποιών της Ομάδας Σημείο Μηδέν και μουσικών του συνόλου σύγχρονης μουσικής Ergon Ensemble.
Στο διήγημα «Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών» ο Κάφκα μας μεταφέρει σε έναν παράξενο κόσμο όπου δεν υπάρχει νεότητα, ούτε καν μια σύντομη παιδική ηλικία, αφού τα πάντα καθορίζονται από τον αγώνα της επιβίωσης και τα παιδιά δεν έχουν χρόνο να είναι παιδιά. Σε αυτόν τον κόσμο εκείνο το είδος της χαράς που πηγάζει από τη μουσική δεν εμφανίζεται ποτέ, το τραγούδι έχει πάψει να υπάρχει και το σφύριγμα είναι πλέον η μόνη μορφή έκφρασης.
Η ποντικίνα Γιοζεφίνε, όμως, εισάγει σε αυτόν τον κόσμο ένα σφύριγμα με επίδραση μαγευτική, σαγηνευτική. Η έκστασή της είναι αυτή που κάνει το σφύριγμά της ακαταμάχητο και μοναδικό - αυτή η παράδοξη καφκική αοιδός φέρει το εκστατικό στοιχείο στις στιγμές της πιο μεγάλης δυσκολίας για τον λαό των ποντικιών. Μέσα από την αλλόκοτη τέχνη της δημιουργεί ένα μουσικότροπο κάλεσμα εξέγερσης για την επαναδιεκδίκηση της ίδιας της ζωής.
Η παράσταση επιχειρεί να φωτίσει το ιδιόμορφο, υποδόριο και σαρκαστικό χιούμορ που διατρέχει το τραγικό όραμα του Κάφκα μέσω μιας μουσικής δραματουργίας που εμπνέεται από τη «χαμηλή», τόσο καρναβαλική όσο και, ενίοτε, παραβατική, μουσικοθεατρική παράδοση του ελαφρού μουσικού θεάτρου και του βαριετέ.
Α-μουσική για τη Γιοζεφίνε
Στη νέα του συνεργασία με την Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ, μετά την παρουσίαση της ρηξικέλευθης όπερας του παραλόγου Ο θάνατος του 'Αντονυ (2022), ο διακεκριμένος συνθέτης Χαράλαμπος Γωγιός αναλαμβάνει το απαιτητικό εγχείρημα της μουσικής σύνθεσης για την παράσταση Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών, ένα έργο που έχει στον πυρήνα του την έννοια της αμουσίας.
Η μουσική της παράστασης συνδυάζει «χειροποίητες», αναλογικές «λούπες» από τα όργανα, σαν ένα είδος πρωτόγονης «τέκνο», οργανωμένα θραύσματα από πραγματικές μεθόδους εκμάθησης μουσικών οργάνων, ρυθμική χορική αφήγηση και αδέξια μικρά μουσικοχορευτικά «νούμερα», διαμορφώνοντας ένα ηχητικό τοπίο ανάμεσα στη βιομηχανική αγωνία και τη ρομαντική μνήμη.
«Σκάβοντας βαθύτερα σε αυτό το γεμάτο γόνιμες αντιφάσεις και χαλκέντερο χιούμορ υλικό, με συγκίνησε πολύ η επιλογή του φυματικού και άφωνου πλέον Κάφκα να αφιερώσει, στα πρόθυρα του θανάτου, το τελευταίο του διήγημα στη φωνή και το οντολογικό της καθεστώς. Ωστόσο, αν το καλοσκεφτεί κανείς, το κείμενο αυτό, έχοντας στο κέντρο του την έννοια της αμουσίας, αποτελεί ενδεχομένως τη χειρότερη δυνατή βάση για μια μουσικοθεατρική σύνθεση: η Γιοζεφίνε, "εθνική τραγουδίστρια" του λαού των ποντικιών, δεν κάνει -το ξεκαθαρίζει ο Κάφκα- τίποτε το ξεχωριστό με τη φωνή της, καμιά υπέρβαση, καμιά δεξιοτεχνία, στον βαθμό τουλάχιστον που ένας γενικευμένα άμουσος λαός μπορεί να διακρίνει. Αυτή η εξόφθαλμη αντίφαση, μία μόνο ανάμεσα στις πολλές, παραμένει εναργής και καθοριστική για την προσέγγιση της παράστασής μας», σημειώνει ο Χαράλαμπος Γωγιός.
Ο Κάφκα ως σκηνική πράξη
Παλιός γνώριμος, όχι μόνο από τις σελίδες των βιβλίων του, αλλά κυρίως στη σκηνή του θεάτρου, ο Φραντς Κάφκα αποτελεί βασικό πεδίο έρευνας για την εργαστηριακή θεατρική Ομάδα Σημείο Μηδέν και τον σκηνοθέτη και ιδρυτή της Σάββα Στρούμπο.
Από τη «Σωφρονιστική αποικία» (2009), την εναρκτήρια παράσταση της ομάδας, μέχρι τη «Μεταμόρφωση» (2012), «τα Θραύσματα από τον Κάφκα» (2018) και την «Αναφορά για μια Ακαδημία» (2021), η γραφή του Κάφκα προσεγγίζεται ως πρώτη ύλη, ως ανοιχτό επεξεργάσιμο υλικό. Σε δημιουργικό διάλογο με την παράδοση του Θεάτρου 'Αττις, ο Στρούμπος εξελίσσει τα βασικά μεθοδολογικά εργαλεία της Μεθόδου Τερζόπουλου διαμορφώνοντας ένα σύγχρονο παράδειγμα εργαστηριακού θεάτρου.
«Η επίμονη επιστροφή μας στον κόσμο του και στα δαιδαλώδη τοπία που ανοίγει γεννιέται από την επιθυμία της εκ νέου αναμέτρησης με το εξαιρετικά γόνιμο και προκλητικά ανοιχτό υλικό του, μέσα στο οποίο κινούμαστε με σπάνια δημιουργική ελευθερία, εξερευνώντας άγνωστα κάθε φορά εδάφη», σημειώνει ο Σάββας Στρούμπος.
Τρία χρόνια μετά την επιτυχημένη παράσταση μουσικού θεάτρου «Όχι εγώ» του Σάμιουελ Μπέκετ, ο Σάββας Στρούμπος και η ομάδα του επιστρέφουν στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ για να παρουσιάσουν το διήγημα του Κάφκα «Γιοζεφίνε η αοιδός ή Ο λαός των ποντικιών» (από την πρωτότυπη μετάφραση της Ιωάννας Μεϊτάνη), το ύστατο έργο του παράξενου Εβραίου της Πράγας, ο οποίος επέμενε ότι είναι «όλος λογοτεχνία και τίποτα άλλο».
«Στο εν λόγω διήγημα ο Κάφκα μας μεταφέρει στον κόσμο των ποντικιών, σε έναν "λαό" που έχει ξεχάσει τι είναι η παιδικότητα και η μουσικότητα, που έχει πλέον πάψει να γράφει Ιστορία, ενώ οι μόνες του έγνοιες είναι ο αγώνας για την επιβίωση και η οργάνωση της άμυνας απέναντι στις απειλές των εχθρών. Ο λαός των ποντικιών, λοιπόν, έχει κυριευτεί από τη λήθη, ζώντας σε ένα διαρκές και αμείλικτο παρόν. Ο χρόνος θα μπορούσε να κυλάει γραμμικά και μονότονα, αν μια "εκτός νόμου" τραγουδίστρια δεν επέμενε να διεκδικεί τη μνήμη της παιδικότητας και της μουσικότητας, αν δεν επέμενε, μέσα από τις ιδιοτροπίες της και τις αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές της, να προτείνει έναν άλλο τρόπο ζωής», υπογραμμίζει ο σκηνοθέτης.
Ο σκηνικός χώρος της Κατερίνας Παπαγεωργίου, η οποία υπογράφει και τα κοστούμια, παραπέμπει στο παιγνιώδες μοτίβο του παιχνιδιού «Whac-A-Mole» και σε καταφύγιο πολέμου. Τα σώματα των ηθοποιών δημιουργούν μια αίσθηση συνεχούς εμφάνισης και εξαφάνισης, εγρήγορσης, απειλής και καταστολής. Η αίσθηση ζόφου ενός χώρου εγκλεισμού ή καταφυγίου αντιπαραβάλλεται με το παιγνιώδες και ενίοτε σαρκαστικό ύφος της μουσικής.
Τον σχεδιασμό των φωτισμών έχει αναλάβει ο Κώστας Μπεθάνης, ενώ σύμβουλος δραματουργίας είναι η Μαρία Σικιτάνο. Ερμηνεύουν οι ηθοποιοί: Έβελυν Ασουάντ, Ελπινίκη Μαραπίδη, Ρόζυ Μονάκη και Σταύρος Παπαδόπουλος. Συμμετέχουν οι μουσικοί από το Ergon Ensemble Κώστας Τζέκος (κλαρινέτο), Ανδρέας-Ρολάνδος Θεοδώρου (τρομπόνι), Βασίλης Σούκας (βιολί) και Περικλής Σιούντας (ακορντεόν, φωνή).
Ν.Μπ.
Πηγή φωτογραφίας: Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ/ Photo Credit: Α. Σιμόπουλος.
