Η συγγραφέας του βιβλίου «Συναίνεση» Βανέσα Σπρινγκορά στην Αθήνα : «Ήμουνα για πάντα 14 ετών...»
Για τη σχέση που είχε ως έφηβη, 14 ετών, με τον Γάλλο συγγραφέα Γκαμπριέλ Ματζνέφ, τότε 49 ετών, μίλησε η Βανέσα Σπρινγκορά, στην αίθουσα Auditorium Theo Angelopoulos, στο Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος, αναφερόμενη στο αυτοβιογραφικό βιβλίο της «Συναίνεση» (« Le consentement») -κυκλοφόρησε το 2020-, στο οποίο καταγράφει- καταγγέλλει την «ανάρμοστη» αυτή σχέση.
Η Γαλλίδα εκδότρια, συγγραφέας και σκηνοθέτιδα -τώρα 53 ετών και αυτός 88- μίλησε για το ιστορικό και ιδεολογικό πλαίσιο της Γαλλίας τη δεκαετία του 1970, την προσωπική της ιστορία ως θύμα, και τη διαδικασία συγγραφής και δημοσίευσης του βιβλίου, το οποίο μάλιστα μεταφέρθηκε στο θέατρο Τέχνης Κάρολου Κουν (Υπόγειο)- η «μαρτυρία μιας κλεμμένης εφηβείας», που σκηνοθετεί η Ειρήνη Λαμπρινοπούλου.
Μία σύγκρουση ανάμεσα στην προσωπική μνήμη και τη συλλογική ευθύνη, την ανάγκη να αποκατασταθεί η αλήθεια απέναντι σε μια κοινωνία που για χρόνια σιωπούσε, με τη δύναμη της γραφής, ένα βιβλίο να λειτουργεί ως πράξη δικαιοσύνης, αυτογνωσίας και απελευθέρωσης.
Αναφέρθηκε στη δική της «συναίνεση», αλλά και εκείνη της μητέρας της, της γαλλικής κοινωνίας, της γαλλικής λογοτεχνικής ελίτ, που επέλεξε τη σύγχυση μεταξύ ελευθερίας και άρνησης κάθε ηθικού και νομικού ορίου, το τραύμα της, το #MeToo, τον γιο της, τη ζωή της, την πατριαρχία, το βιβλίο της που έγινε best seller και οδήγησε σε αλλαγές στην ηλικία συναίνεσης στη Γαλλία.
«Η δεκαετία του ’70 στη Γαλλία ήταν μία δεκαετία ηθικά διαστροφική. O Γκαμπριέλ Ματζνέφ, τον οποίον καταγγέλλω στο βιβλίο μου, είχε δημοσιεύσει ένα κείμενο το οποίο είχε υπογραφτεί από όλη την γαλλική διανόηση, τον Ρολάν Μπαρτ, τη Σιμόν ντε Μπουβουάρ, το οποίο είναι και απίστευτο, διότι είναι και η ίδια γυναίκα. Ήταν λοιπόν ένα κείμενο με το οποίο ζητούσε την απενοχοποίηση, την αποπεινικοποίηση των σεξουαλικών σχέσεων μεταξύ ενηλίκων και ανηλίκων. Υπέγραψαν το κείμενο έχοντας καταλάβει λάθος το κείμενο, το έκαναν υπερασπιζόμενοι τις δικές τους ιδέες. Άλλοι αγωνίζονταν για την αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας, άλλοι για την αναγνώριση της παιδικής σεξουαλικότητας στο πλαίσιο της ψυχανάλυσης, και άλλοι από φεμινιστική οπτική. Υπήρχε ένα μείγμα όλων ανθρώπων που υπέγραψαν αυτό το κείμενο το οποίο ουσιαστικά ρίξε νερό στο μήλο του παιδόφιλου Ματζνέφ ο οποίος ήθελε να κάνει την παιδοφιλία να ακουστεί σαν κάτι το φυσιολογικό την εποχή εκείνη» είπε πριν αναφερθεί στη μητέρα της και γιατί δεν αντέδρασε σε αυτή τη σχέση.
Η μητέρα μου:
«Ανήκε σε αυτή την κοινωνία. Εγώ όντως μεγάλωσα στο εκδοτικό περιβάλλον. Ήταν η μητέρα μου επιτετραμμένη τύπου. Με έκανε πολύ νέα. Ήταν μόνη της. Είχε χωρίσει με τον πατέρα μου ο οποίος είχε εξαφανιστεί εντελώς από τη ζωή μας. Δεν της έδινε καθόλου χρήματα. Ήταν λοιπόν ευάλωτη. Δεν μπόρεσε να σπουδάσει. Δεν προέρχονταν από ένα προνομιακό περιβάλλον. Ούτε από τη διανόηση. Ήταν από τη μικροαστική τάξη και είχε πολύ μεγάλο θαυμασμό για τους ανθρώπους που περιέβαλαν το επάγγελμά της στο εκδοτικό. Σίγουρα ήταν πολύ αφελής η μητέρα μου. Όταν με πήγε σε ένα δείπνο που συμμετείχε ο περίφημος Γκαμπλιέλ Ματζνεφ και το λέω πολύ ειλικρινά στο βιβλίο μου ήταν η πρώτη που χρησιμοποίησε τη λέξη παιδόφιλος. Όλοι οι φίλοι της στο περιβάλλον της βρίσκαν ότι ήταν μια σχέση που ήταν λίγο rock ότι είχε δηλαδή μια πλευρά γοητείας. Και η μητέρα μου αποδέχτηκε αυτή την κατάσταση πολύ γρήγορα και αυτό είναι κάτι το οποίο δεν της το συγχώρησα για πάρα πολλά χρόνια».
Αναφέρθηκε επίσης στη σχέση με τον πατέρα της, στον οποίο αφιέρωσε το δεύτερο βιβλίο της (Πατρόνυμο). Ήταν συναισθηματικά απών και ανίκανος να ασκήσει τον πατρικό του ρόλο. Η δημοσίευση των βιβλίων της συνέπεσε με τον θάνατό του και δημιούργησε έντονη συναισθηματική πίεση.
Το βιβλίο μου:
«Ήταν πολύ σημαντικό για μένα να μπορέσω να αποκαλύψω αυτή την ιστορία στο γιό μου και πολύ λίγοι από τους φίλους μου γνώριζαν αυτή την ιστορία. Δεν ξέρω αν αυτό το βιβλίο όντως έφτιαξε τις σχέσεις μου με τη μητέρα μου, με τους οικείους μου, αλλά και με την κοινωνία ολόκληρη, γιατί της απέδωσα της κοινωνίας μια συλλογική ευθύνη. Τότε γι' αυτό το οποίο είχε συμβεί ο Ματζνέφ ήταν αποπλανούσε φίλους και το έκανε αυτό και σε υποανάπτυκτες χώρες και μετά δημοσίευε τα κατορθώματά του.
Έγραψα μια φράση στο βιβλίο που επαναλαμβάνεται. Είπα ότι ήμουνα για πάντα δεκατεσσάρων ετών. Θα ήμουνα ισοβίως δεκατεσσάρων ετών. Όχι μόνο για τα ψυχολογικά ίχνη και τραύματα που μπορεί να αφήσει μια τέτοια ιστορία, αλλά επίσης επειδή ξαναβρέθηκα μέσα στα προσωπικά ημερολόγια του Ματζνέφ και στο βιβλίο του ως χαρακτήρας όταν ήμουνα δεκατεσσάρων ετών. Είχε μια διαστροφική παρουσίαση των πραγμάτων. Παρουσίαζε αυτή την ιστορία ως ιστορία ερωτική και αγάπη, (13:32) ενώ στην πραγματικότητα λειτουργούσε ως κυνηγός (13:37) και εγώ ως θήραμα ερωτικό».
Η αφήγηση στον γιο μου:
Δεν μίλησε στον γιο της μέχρι να αποφασίσει να γράψει το βιβλίο, ενώ αναγνωρίζει ότι ως μητέρα υπήρξε υπερπροστατευτική, λόγω του τραύματός της.
«Κατ' αρχάς ο γιος ήταν πολύ νέος, δεν μπορούσα να του μιλήσω γι' αυτό και δεν ξέρω καν αν ήθελα να το κάνω. (Και αφού είχα γράψει το βιβλίο όμως, θεώρησα ότι είχα την υποχρέωση να του μιλήσω γι' αυτό. Ήταν πολύ σημαντικό και μου είπε ότι το βιβλίο αυτό τον έκανε να καταλάβει καλύτερα, (15:59) τι ήμουν, ποια ήμουν. Και τις ευάλωτες πλευρές μου. Κατάλαβε ακριβώς την ανωριμότητά μου. Οι έφηβες/έφηβοι που δίνουν την αίσθηση ότι είναι ώριμες/ώριμοι, είναι αυτές ακριβώς που προσεγγίζουν το προφίλ του παιδόφιλου, (δηλαδή τους ανθρώπους αυτούς. Χάνουν κάτι, τους κλέβουν κάτι και αυτό δεν μπορούμε ποτέ να το ανακτήσουμε. Μένουμε με μια αβεβαιότητα. Έχουμε πάντοτε την αίσθηση ότι ανακαλύψαμε πολύ γρήγορα κάποια πράγματα εκ των οποίων και η σεξουαλικότητα. Δεν υπάρχει δηλαδή καμιά αναλογικότητα μεταξύ της σεξουαλικότητας και του συναισθήματος ενός παιδιού και ενός ανθρώπου πριν 80 ετών. Όντως, είχα ένα είδος νεύρωσης όταν ήμουν νέα μητέρα δεν μπορούσα να τον αφήσω να πάει να κοιμηθεί σε σπίτια ανθρώπων που δεν γνώριζα. Είχα ένα συνεχές άγχος όταν έφυγε και πήγαινε κατασκήνωση ότι κάτι θα του συνέβαινε. Ήταν λίγο παράλογο βέβαια. Αλλά αυτό το κατάλαβε ο ίδιος μόλις του είπα την ιστορία μου. Και μάλιστα του είπα αυτή την ιστορία δύο μήνες πριν από τη δημοσίευση του βιβλίου και του είπα ότι θα εκδώσω το βιβλίο σε δύο μήνες. Του είπα ότι γνώριζε αυτόν τον άνθρωπο όταν ήμουν 13, 14 όταν άρχισε η ερωτική αυτή η ιστορία. Και του είπα πιστεύω ότι είσαι πολύ μικρός για να το διαβάσεις. Πρέπει να περιμένεις πιστεύω να είσαι 15 χρονών. Και όντως το σεβάστηκε αυτό. Το περίμενα να γίνει 15 χρονών. Και κάποια στιγμή ήρθε και μου είπε το διάβασα το βιβλίο. Και του λέω και λοιπόν ποια είναι η άποψή σου και μου πρότεινε ένα φανταστικό βιβλίο».
Οι συμμαθητές μου:
Μίλησε για την αντίδραση των συμμαθητών της όταν ήταν έφηβη. Πολλοί την αντιμετώπισαν ως «ένοχη» και όχι ως θύμα, αναπαράγοντας το αφήγημα της ενοχοποίησης των θυμάτων.
«Αυτό ήταν μια επώδυνη στιγμή γιατί όντως προέρχεται από αυτή την ίδια λογική. Αυτά τα προφίλ των ανθρώπων που κυνηγούν τις ευάλωτες έφηβες. Εγώ ας πούμε μια πολύ καλή μαθήτρια με τη έφηβε λογοτεχνία. Είχα μια ανεπτυγμένη δραστηριότητα διανοητική. Ήμουν δηλαδή πιο μπροστά από τους εφήβους της εποχής μου σε αυτό το επίπεδο. Και όλο αυτό το εγχείρημα παιδοφιλικό είναι να απομονώσουν τα παιδιά τους νέους από τους φίλους τους γιατί κι εγώ νομίζω ασυνείδητα περίμενα ότι κάποιος θα ερχόταν να με σώσει από αυτή την ιστορία. Αλλά αυτό, εκτός από μία φίλη που ήταν καταπληκτική και που με βοήθησε να βγω από αυτή την ιστορία, μπορώ να πω ότι οι εφήβοι της ηλικίας μου επαναλάμβαναν αυτά που άκουγαν στο σπίτι τους. Και ήταν ακριβώς το αφήγημα που ακούμε για τους εφήβους. Ότι φταίνε γιατί φορούσες μίνι, γιατί έπινες, κυρία μου στο πάρτυ ήταν σαν να το ζήταγες και ούτω καθεξής. Ήταν ακριβώς αυτό το αφήγημα που είναι η αμαύρωση των θυμάτων. Και επίσης η συμπεριφορά ήταν και μία ζήλια, ένα φθόνο από κάποιους. Και είχα φιλενάδες που ζήλευαν και ήθελαν πάρα πολύ να συναντήσουν αυτόν τον άνθρωπο.
Ο φόβος:
Αρχικά επιχείρησε να γράψει σε τρίτο πρόσωπο, επηρεασμένη από τη «Λολίτα» του Ναμπόκοφ, αλλά ένιωσε ότι κάτι ήταν ψεύτικο. Μετά από δύο χρόνια επανήλθε στο κείμενο και αποφάσισε να γράψει σε πρώτο πρόσωπο. Η επιλογή αυτή ήταν δύσκολη αλλά απελευθερωτική.
«Δύο σενάρια υπήρχαν ή το βιβλίο θα πνίγονται και κανένας δεν θα το ανέφερε ή θα μιλούσαν γι' αυτό αλλά φοβόμουν ότι θα μπορούσα να γίνω ένα εξιλαστήριο θύμα και να απορροφήσω όλη την επιθετικότητα από τους διανοούμενους, από τον τύπο, τους λογοτεχνικούς κριτικούς και πραγματικά για τον γιό μου σκεφτόμουν. Ήθελα να γράψω το βιβλίο του Ναμποκόφ "Λολίτα", δηλαδή να γράψω την ιστορία της Λολίτα, αλλά από το βιβλίο της μικρής γυναίκας».
Η Βανέσα Σπρινγκορά, αποφεύγοντας-ως ιδιαίτερα προσωπική ερώτηση- να μιλήσει για το χρόνο που χρειάστηκε από τότε για να εμπιστευτεί ξανά άνδρα, δεν δίστασε να επαναλάβει αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της συζήτησης, μιλώντας για τον σύντροφο-άνδρα της.
Η ψυχοθεραπεία
«Είναι εξαιρετικός, είναι υπέροχος, εκείνος με παρακίνησε για το βιβλίο. Σίγουρα όμως θα πω ότι η ψυχοθεραπεία με βοήθησε πολύ για να μπορέσω να ζήσω με αυτή την ιστορία», είπε για τον σύντροφο της.
Η αλλαγή
Και οδήγησε σε αλλαγές στην ηλικία συναίνεσης στη Γαλλία:
«Στη Γαλλία υπήρχε παραγραφή 10 ετών για σεξουαλικά εγκλήματα. Άλλαξε τώρα, είναι 18+30= 48 χρόνια», θα πει.
Ο Γκαμπριέλ Μαντζέφ, η πατριαρχία και οι Γαλάτες
«Είναι 88 ετών, δεν μπήκε ποτέ φυλακή, όμως τα βιβλία του αποσύρθηκαν από την κυκλοφορία. Είναι κάτι και αυτό. Ζούμε σε μία πατριαρχική κοινωνία. Εμείς οι γυναίκες για παράδειγμα δεν έχουμε όνομα δικό μας. Το πιο μικρό κύτταρο της κοινωνίας είναι η οικογένεια και η οικογένεια ανήκει σε αυτόν που δίνει το όνομά του στη γυναίκα και στα παιδιά του. και έχουμε την εντύπωση ότι εμείς οι γυναίκες είμαι κάπου στις παρυφές της οικογένειας χωρίς δικό μας όνομα. Είναι μία δουλειά που πήρε αιώνες η ιστορία της ισότητας. Εγώ δεν θέλω να αντικαταστήσω την πατριαρχεία με τη μητριαρχία, μία δικτατορία από μία άλλη, αλλά η μητριαρχία μπορεί να είναι μία χαρά αν τη δοκιμάσουμε. Στη Γαλλία τα πράγματα είναι λίγο παρόμοια. Οι γυναίκες δεν θέλουν να εγκαταλείψουν το προνόμιο να είναι οι πλανεύτρες, αυτές που γοητεύουν τους άνδρες. Προτιμούν αυτόν τον ρόλο από το να βοηθήσουν άλλες γυναίκες. Να αναδείξουμε τις συγγραφείς γυναίκες. Σε όλη τη ζωή μου διάβαζα άνδρες συγγραφείς. Υπάρχουν γυναίκες επιστήμονες, ζωγράφοι, που τις έκανα αόρατες. Μας έκαναν να πιστέψουμε ότι οι άνδρες έπαιρναν τα Νόμπελ γιατί οι γυναίκες είναι κατώτερες. Πίσω από την ευγένεια της Γαλλία ...κρύβονται οι Γαλάτες, είναι μία πατριαρχική κοινωνία.
Πάντως υπάρχουν γυναίκες που αντιδρούν, υπάρχει αλληλεγγύη. Στη Γαλλία το νέο ζήτημα είναι οι γυναικοκτονίες η ενδοοικογενειακή βία. Δεν είναι ένα έργο κατά των ανδρών που πρέπει να γίνει. Αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι άνδρες και γυναίκες είναι ίσοι μεταξύ τους. Κανένας φιλόσοφος του διαφωτισμού δεν σκέφτηκε τις γυναίκες» είπε.
Α.Βς
*Επισυνάπτονται φωτογραφίες του Αν. Βαζογιάννη/ΑΠΕ-ΜΠΕ
