Athens Alitheia Forum: Η ψυχολογία πίσω από τις ψευδείς ειδήσεις στο επίκεντρο συζήτησης
Το πώς η ανθρώπινη ψυχοσύνθεση επηρεάζει την ευαλωτότητα απέναντι στις ψευδείς ειδήσεις βρέθηκε στο επίκεντρο συζήτησης στο Athens Alitheia Forum, που διοργανώνει η Γενική Γραμματείας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, σε πάνελ με τίτλο «Πόσο ευάλωτοι είμαστε απέναντι στις ψευδείς ειδήσεις; Πώς αυτό συνδέεται με την ψυχοσύνθεσή μας». Συζήτησαν ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Σάββας Σαββόπουλος με τον δημοσιογράφο Κώστα Γιαννακίδη.
Ο κ. Σαββόπουλος προσέγγισε το φαινόμενο της παραπληροφόρησης μέσα από την οπτική της ψυχανάλυσης, υποστηρίζοντας ότι η πολιτική και η δημόσια ζωή δεν βασίζονται μόνο σε γεγονότα ή αλήθειες, αλλά κυρίως σε συστήματα πίστης. Όπως εξήγησε, οι άνθρωποι οργανώνουν την αντίληψή τους για τον κόσμο μέσα από ιδεολογίες, θρησκευτικές αντιλήψεις και άλλες μορφές πίστης, οι οποίες συχνά χρησιμοποιούνται και στην πολιτική επικοινωνία.
«Η πολιτική βασίζεται πάνω σε συστήματα πίστης και τα χρησιμοποιεί με στόχο το αποτέλεσμα», ανέφερε χαρακτηριστικά, σημειώνοντας ότι η αλήθεια συχνά δεν είναι ο καθοριστικός παράγοντας στη δημόσια σφαίρα. Στο ίδιο πλαίσιο, υπενθύμισε ότι ήδη από την εποχή του Νικολό Μακιαβέλι είναι γνωστό ότι ένας πολιτικός που λέει πάντα την αλήθεια δύσκολα μπορεί να επιτύχει πολιτικά.
Ένα από τα βασικά σημεία της συζήτησης ήταν η ανθρώπινη τάση προς τη λεγόμενη «μαγική σκέψη». Όπως εξήγησε ο ψυχαναλυτής, οι άνθρωποι συχνά προτιμούν αφηγήσεις που επιβεβαιώνουν τα συναισθήματα και τις προσδοκίες τους, ακόμη και αν δεν ανταποκρίνονται πλήρως στην πραγματικότητα. Οι ψευδείς ειδήσεις, σημείωσε, βρίσκουν πρόσφορο έδαφος σε κοινωνίες όπου υπάρχει χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς και στα μέσα ενημέρωσης.
Σε αυτό το πλαίσιο, το έλλειμμα εμπιστοσύνης ενισχύει την αποδοχή εναλλακτικών αφηγήσεων, ακόμη και συνωμοσιολογικών θεωριών. Όπως τόνισε, όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι οι θεσμοί είναι διεφθαρμένοι ή αναξιόπιστοι, τότε είναι πιο εύκολο να αποδεχθούν πληροφορίες που αμφισβητούν την επίσημη πραγματικότητα.
Ο κ. Σαββόπουλος υπογράμμισε επίσης ότι οι άνθρωποι δυσκολεύονται να διαχειριστούν την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας. Για τον λόγο αυτό, συχνά καταφεύγουν σε απλές, διχοτομικές εξηγήσεις, σε «μαύρο ή άσπρο» σχήματα σκέψης. Αυτή η τάση, σύμφωνα με τον ίδιο, εξηγεί γιατί πολιτικά συνθήματα ή απλουστευτικά διλήμματα μπορούν να γίνουν ιδιαίτερα ελκυστικά σε περιόδους κρίσης.
«Όταν η πραγματικότητα γίνεται πολύπλοκη, οι άνθρωποι αναζητούν απλές απαντήσεις», σημείωσε, εξηγώντας ότι γι' αυτόν τον λόγο ο λαϊκισμός, οι θεωρίες συνωμοσίας και οι εξτρεμιστικές ιδέες τείνουν να ενισχύονται σε περιόδους κοινωνικής ή οικονομικής ανασφάλειας.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία επιτρέπουν στους χρήστες να δημιουργούν τις δικές τους «φούσκες» πληροφόρησης. Μέσα σε αυτά τα ψηφιακά περιβάλλοντα, οι άνθρωποι μπορούν να συγκροτούν μια εναλλακτική πραγματικότητα που επιβεβαιώνει τις πεποιθήσεις τους, ακόμη και αν αυτές δεν βασίζονται σε τεκμηριωμένα γεγονότα.
Ο ψυχαναλυτής περιέγραψε αυτή τη διαδικασία ως ένα είδος «παρηγορητικού μύθου», που λειτουργεί με τρόπο παρόμοιο με τα παραμύθια: προσφέρει ψυχολογική ανακούφιση και ενισχύει την αίσθηση ταυτότητας και αυτοεκτίμησης.
O κ. Σαββόπουλος, τέλος, σημείωσε ότι η τάση των ανθρώπων να αποδέχονται ή ακόμη και να δημιουργούν αφηγήσεις που αποκλίνουν από την πραγματικότητα δεν είναι απλώς αποτέλεσμα παραπληροφόρησης, αλλά συνδέεται βαθύτερα με την ανάγκη του ανθρώπου για ασφάλεια, αναγνώριση και επιβεβαίωση των επιθυμιών του. Όπως ανέφερε, σε πολλές περιπτώσεις οι άνθρωποι προτιμούν μια «καταπραϋντική αφήγηση» από μια αλήθεια που μπορεί να είναι δύσκολη ή απειλητική για την εικόνα που έχουν για τον κόσμο και τον εαυτό τους.
ΦΩΤΟ: ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΟΡΕΣΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ
